Nội dung
Vào thời nhà Lê, có một vị quan tên là Mạc Đăng Dung nuôi ý định cướp ngôi vua. Vì thế lực của ông ta rất lớn nên nhà vua không thể chống lại. Nhà vua bỏ trốn nhưng vẫn bị bắt và giam vào ngục.
Ở trại giam có một cô hàng rượu thường mang rượu đến bán cho lính canh. Thấy nhà vua hiền lành và đáng thương, cô thường lén rót rượu cho vua uống. Dần dần hai người yêu thương nhau. Một hôm, cô mang rượu có pha thuốc mê cho lính canh uống. Khi họ ngủ say, cô vào gặp vua.
Không lâu sau, cô mang thai. Biết mình khó thoát khỏi cái chết, nhà vua trao cho cô chiếc ấn ngọc và dặn:
Nàng hãy giữ lấy. Nếu sau này sinh con trai thì con sẽ có ngày báo thù cho cha.
Ít lâu sau, nhà vua bị giết. Mạc Đăng Dung lên ngôi. Cô hàng rượu đau buồn, phải trốn đi nơi khác sinh sống và sinh được một cậu con trai tên là Chổm.
Lớn lên, Chổm được gửi vào chùa học với sư cụ Thạch Toàn. Cậu rất thông minh nhưng cũng rất nghịch ngợm. Một lần đói bụng, Chổm lén ăn chuối bày trước tượng Mụ Thiện nên bị sư cụ phạt. Giận quá, Chổm viết mấy dòng chữ dán lên tượng. Đêm đó, sư cụ mơ thấy Mụ Thiện trách mình vì đã đánh người có số làm vua.
Sáng hôm sau, sư cụ hỏi Chổm về cha. Chổm nói chưa từng gặp cha nên về hỏi mẹ. Mẹ chỉ nói cha cậu họ Lê và đã bị hổ ăn mất. Từ đó Chổm quyết tâm giết hổ để báo thù cha.
Một hôm vào rừng, Chổm ném đá giết được một con hổ. Sau đó lại gặp một con hổ khác rất dữ. Đúng lúc nguy hiểm, một ông lão xuất hiện cứu Chổm và truyền cho cậu vài thế võ cùng một cây côn sắt để phòng thân.
Từ đó Chổm luôn mang theo cây côn. Có lần nghe tin trong miếu có yêu quái, Chổm vào xem thì gặp một con rắn lớn. Cậu dùng côn đánh chết con rắn, giúp dân làng được bình yên.
Hai mẹ con trở về quê cũ. Hằng ngày Chổm đi làm thuê và kiếm củi nuôi mẹ. Chổm thường ăn chịu ở các quán cơm. Lạ thay, quán nào có Chổm vào ăn thì hôm ấy bán rất đông khách. Vì thế các chủ quán đều vui vẻ cho Chổm ăn chịu. Mỗi khi bị đòi nợ, Chổm chỉ cười và nói:
Đến ngày tôi làm nên, tôi sẽ trả đủ.
Trong lúc đó, quan Nguyễn Kim sang đất Lào gây dựng lực lượng để khôi phục nhà Lê. Ông nhiều lần mơ thấy thần nhân báo rằng thiên tử đang sống ở gần kinh thành và chỉ cách nhận ra người ấy.
Nguyễn Kim đi tìm nhưng hai lần đều gặp Chổm mà không nhận ra. Đến lần thứ ba, thần dặn hãy tìm người "đi chữ đại, trở lại chữ vương". Quả nhiên ông thấy Chổm đang ngủ trong quán cơm, dáng nằm đúng như lời thần báo.
Nguyễn Kim đến làm quen. Khi biết Chổm họ Lê, ông theo về gặp mẹ Chổm. Lúc ấy bà mới lấy chiếc ấn ngọc của nhà vua ra và kể lại toàn bộ sự thật về thân thế của con trai mình.
Nguyễn Kim vô cùng mừng rỡ, đón hai mẹ con lên Sầm Châu. Sau nhiều năm chiêu binh luyện tướng, quân Lê ngày càng mạnh. Cuối cùng đánh bại quân Mạc và tiến về kinh thành. Chổm trở thành vị chúa uy danh lừng lẫy.
Ngày khải hoàn trở về, rất nhiều chủ quán ngày xưa chạy theo đòi những món nợ cũ. Chổm không giận mà vui vẻ sai người mang tiền trả hết cho mọi người. Người này vừa nhận xong thì người khác lại đến đòi nợ, khiến đoàn quân phải phát tiền liên tục. Cuối cùng, quân lính phải treo tấm biển ghi hai chữ "Cấm chỉ" để ngăn mọi người tiếp tục chạy theo đòi nợ.
Khi về đến hoàng cung, Chổm thấy các quan đều mong mình lên ngôi. Chàng khấn rằng:
Nếu tôi xứng đáng nối nghiệp nhà Lê thì xin cho mặt trời trở lại giữa trưa.
Lời khấn vừa dứt, mặt trời đang sắp lặn bỗng sáng trở lại và đứng ngay trên đỉnh đầu. Mọi người đều cho là điềm trời. Chổm làm lễ lên ngôi vua. Sau khi lễ xong, mặt trời mới từ từ lặn xuống.
Từ đó, dân gian truyền nhau câu tục ngữ nổi tiếng:
"Nợ như Chúa Chổm."
Câu chuyện vừa kể về cuộc đời nhiều gian khó của Chúa Chổm, vừa giải thích nguồn gốc của câu tục ngữ quen thuộc ấy.